UWAGI WSTĘPNE

Dlaczego właśnie Kamień na kamieniu Wiesława Myśliwskiego? Co skłoniło mnie do wyboru tej powieści? Jakie cele stawiam przed niniejszą pracą, a jakie są mi z założenia obce? Chciałbym, aby ten krótki wstęp był odpowiedzią na te pytania.

WIESŁAW MYŚLIWSKI A NURT CHŁOPSKI

Bardzo istotne dla zrozumienia twórczości Wiesława Myśliwskiego jest jego usytuowanie wobec zjawisk tzw. nurtu chłopskiego. Mam tu na myśli nie tylko miejsce pisarza w tym nurcie, jaki wyznaczyli mu krytycy, ale również jego własne widzenie tej problematyki. Różnią się one bowiem w dość znacznym stopniu.

WYMOWA TYTUŁU

Pierwszym krokiem do odkrycia najważniejszych sensów powieści Wiesława Myśliwskiego musi się stać pogłębiona analiza samego tytułu. Już na pierwszy rzut oka uderza jego symboliczność i niejednoznaczność.

W samym utworze autor wyraźnie wskazuje na proweniencję tytułowych słów. Pochodzą one ze znanej piosenki ludowej, której fragment stanowi jednocześnie motto powieści: "Kamień na kamieniu, na kamieniu kamień, a na tym kamieniu jeszcze jeden kamień".

KONSTRUKCJA CHŁOPSKIEGO BOHATERA

Na pytanie, o czym jest Kamień na kamieniu, Wiesław Myśliwski w wywiadzie z T. Raczkiem odpowiedział: "O życiu pewnego człowieka od kolebki do starości (...) Opowiada o losach bohatera i jego rodziny począwszy od XIX wieku do dziś. W jakimś sensie jest to rzecz o chłopskiej kulturze, o zamkniętym układzie kulturowym, który należy już do przeszłości. Symbolem i wyrazicielem tej odchodzącej przeszłości jest mój bohater" [1].

ŚWIAT OPOWIEDZIANY

We współczesnej prozie ludowość wiąże się bardzo mocno z problemami języka. Bardzo często wyraża się to w negacji wzorów tzw. języka literackiego, tworzącego ogólnie przyjęte i zrozumiałe kody. Nurt chłopski pokazał literaturze, że można mieć inny niż dotąd stosunek do języka. Już w okresie międzywojennym tworzyli pisarze rozumiejący doskonale, że odziedziczony po XIX wieku język polski, skonwencjonalizowany i krępujący jak gorset, jest niewystarczający. Istnieją prawdy, których przy jego pomocy wyrazić się nie da. Do tych pisarzy należeli między innymi Leśmian, Kaden-Bandrowski, Witkacy, Schulz, Gombrowicz i listę tę moglibyśmy jeszcze długo rozszerzać.

ODKRYWANIE ŹRÓDEŁ CHŁOPSKIEJ KULTURY

Zagadnienia związane ze źródłami, istnieniem i przyszłością kultury chłopskiej stanowią w Kamienia na kamieniu problemy wagi najwyższej. Aby rozpocząć bliższy z nimi kontakt, trzeba przytoczyć wielokrotnie powtarzany przez Myśliwskiego sąd. Będzie on bowiem niezbędnym drogowskazem naszych poszukiwań:

CHŁOPSKIE SACRUM

Stereotyp chłopa jako istoty religijnej głęboko zapadł w naszą świadomość. Dlatego spraw dotyczących religijności lub szerzej - kontaktu z sacrum, w tej pracy ominąć nie można. Tym bardziej że, co postaram się udowodnić, mają one silny związek z problematyką ciągłości i jej naruszenia.

POPRZEZ PRYZMAT PRZEMIANY POKOLEŃ

Problematykę rodziny podjął Wiesław Myśliwski już na początku swojej twórczości, w Nagim sadzie. Irena Maciejewska stwierdza: "W tej powieści Myśliwski napisał coś w rodzaju pierwszej części chłopskiej sagi i zarazem apoteozy chłopskiego życia rodzinnego" . Zainteresowania autora Kamienia na kamieniu ograniczyły się w Nagim sadzie do wyrażenia zmistyfikowanej więzi Syna z Ojcem i Ojca z Synem, do odkrycia struktury ich funkcjonowania w pewnym układzie zamkniętym. Układ Ojciec-Syn był rozumiany przez Myśliwskiego jako transpozycja układu Człowiek-Swiat. Henryk Bereza zwraca uwagę, że są to "jak gdyby dwa bieguny na których opierają się człowieka i świata jedność i tożsamość. Ojciec istnieje w Synu, Syn szuka siebie w Ojcu, ponieważ nie zaczął istnieć we własnym synu".

KAMIEŃ NA KAMIENIU JAKO CHŁOPSKI EPOS

Na tle dotychczasowych ustaleń nietrudno stwierdzić, jakie zadanie twórcze podjął Wiesław Myśliwski, pisząc Kamień na kamieniu. Dzieło to wyrasta z dostrzeżenia wielkiej przemiany czasów, mającej fundamentalne znaczenie dla pewnej zbiorowości. Na skutek ważkich wydarzeń historycznych, nieodwracalnych przekształceń społecznych, świat chłopski w swej niemal pierwotnej postaci odchodzi w przeszłość. Aby ten świat, który przesuwa się w cień, opowiedzieć, trzeba było podjąć zadanie epickie, które w niejakim sensie jest również ocaleniem i utrwaleniem.

PODSUMOWANIE I BIBLIOGRAFIA

Świat prozy Wiesława Myśliwskiego jest światem zagęszczonych sensów. Nie sposób w jednej pracy objąć wszystkiego i mam świadomość niekompletności mojego odczytania Kamienia na kamieniu. Jednocześnie jednak powątpiewam, czy może istnieć naprawdę całościowa interpretacja tej powieści. W labiryncie znaczeń drogowskazem było dla mnie pojęcie "ciągłości", rozumianej zresztą wielorako. "Ciągłość" tę, w różnorodności jej aspektów, starałem się tropić i odsłaniać. Zarazem ukazywałem te miejsca, w których następowało jej zerwanie. Założeniem interpretacyjnym było dla mnie przekonanie, że Kamień na kamieniu powstał jako próba ukazania szans na nawiązanie utraconej ciągłości kulturowej.